خانه / تاریخ یهود / یهود و بنی‌اسرائیل / آغاز و پایان بنی‌اسرائیل
آغاز و پایان بنی‌اسرائیل

آغاز و پایان بنی‌اسرائیل

آغاز و پایان بنی‌اسرائیل (قسمت اول)

یهودیان خویشتن را بازماندگان طوایفی می‌دانند که در آغاز هزاره دوم پیش از میلاد در جنوب بین‌النهرین سکنی داشتند و سپس به سرزمین کنعان مهاجرت کردند. نسل‌های بعد به مصر کوچیدند. در مصر مقهور ستم فراعنه شدند و زندگی مشقت باری یافتند. در حوالی سال 1350 پیش از میلاد، موسی (ع) دین خود را اعلام کرد که برخلاف ادیان بین‌النهرین و مصر و کنعان بر بنیاد پرستش خدای یگانه استوار بود؛ و در مهاجرتی معروف ایشان را به سرزمین کنعان انتقال داد. به طور کامل در کنعان استقرار یافتند، و در سال‌های پایانی هزاره دوم پیش از میلاد نخستین دولت خویش را در این منطقه به پا کردند. (1)
درباره طوایف فوق در دوران اقامت‌شان در بین‌النهرین اطلاع زیادی در دست نیست. می‌دانیم که از شاخه‌های آرامی زبان قوم سامی بودند و یک واحد مستقل قومی یا زبانی به شمار نمی‌رفتند؛ در آغاز عبرانی نامیده می‌شدند و سپس بنی‌اسرائیل. تنها از دوران تبعید گروهی از بزرگان‌شان در بابل (598-539پیش از میلاد) به یهودی شهرت یافتند زیرا تبعیدیان از قبیله یهودا بودند. (2)

Merneptah Stele ، کتیبه مرنپتح

کهن‌ترین کتیبه‌ای که نام بنی‌اسرائیل در آن مندرج است به مرنپتح (3) فرعون مصر (1224-1214 پیش از میلاد) تعلق دارد. او در پنجمین سال سلطنتش به سرزمین کنعان تاخت و در کتیبه خود چنین نوشت:

شاهان مغلوب شدند و گفتند سلام…
تحنو ویران شد
سرزمین هتی ها آرام گرفت
کنعان به یغما رفت، و شر بر سر آن فرو ریخت…
اسرائیل غمگین شد…
فلسطین بیوه زنی برای مصر شد
همه سرزمین‌ها متحد شدند و آرامش بر همه حکمفرما شد
هرکه آشوبگر بود در بند مرنپتح شاه درآمد. (4)

خاستگاه آرامی

طبق روایات عهد عتیق، نوح ( که با زیوسودرا (5) در اساطیر سومری و اوتناپیشتیم (6) در اساطیر بابلی انطباق دارد) (7) دارای سه پسر بود که پس از «توفان» نسل انسان‌ها از تبار ایشان پدید شد:
سام، پسر اول، نیای اقوام آرامی، آشوری، عبرانی، قبایل شمالی عرب و عیلامی است.
پسر دوم، یافث، نیای اقوام شمال دریای سیاه و قفقاز، ماد، ایونی و قبرس است.
سومین پسر، به نام حام، مورد نفرین پدر قرار گرفت و مقدر شد که نسل او هماره مقهور تبار برادران دیگر باشد. حام در مصر مأوا گرفت؛ سه پسر او نیای مردم سواحل جنوبی دریای سرخ و یمن، مصر، لیبی و مراکش‌اند؛ و کوچکترین پسر، به نام کنعان، نیای سکنه کهن شرق دریای مدیترانه (فنیقی‌ها).
در جهان اسلام، این تقسیم‌بندی در برخی موارد متفاوت شد. برای نمونه، در سده ششم هجری/ دوازدهم میلادی، ابوالفضل میبدی گروه‌بندی نژادی فوق را چنین می‌دید: یافث «پدر ترک و خزر و صقلاب و تاریس و منسک و کماری و صین» و سایر سکنه شرقی است. «حام پدر سیاهان است؛ سند و هند و زنج و قبط و حبش و نوبه و کنعان». و از پنج پسر سام بقیه سکنه زمین پدید شدند: ارم پدر عاد و ثمود، عالم پدر خراسان، یفر پدر روم، اسود پدر فارس، و ارفخشد نیای اعراب است. (8) چنان‌که می‌بینیم، در تقسیم‌بندی میبدی، ایرانیان و اعراب خویشاوند و از تبار سام به‌شمار رفته‌اند.
تقسیم‌بندی عهد عتیق در برخی موارد فاقد پایه‌های نژادشناختی و زبان‌شناختی است. برای نمونه کنعانی‌ها (فنیقی‌ها)، در کنار مصری‌ها، از اقوام حامی به شمار رفته‌اند حال آن‌که از نظر زبان و فرهنگ به عبرانی‌ها نزدیک‌ترند تا به مصری‌ها. عیلامی‌ها، شاید به دلیل همجواری با آشوری‌ها، سامی شناخته شده‌اند؛ که امروزه آنان را چنین نمی‌شناسند. (9)
در تاریخ‌نگاری یهود پیوندهای آرامی بنی‌اسرائیل مورد توجه قرار نمی‌گیرد و در تقسیم‌بندی قومی عهد عتیق نیز، چنان‌که دیدیم، آرامی‌ها و عبرانی‌ها دو شاخه متمایز عنوان شده‌اند؛ عبرانی‌ها از تبار ارفخشد سومین پسر سام‌اند و آرامی‌ها از تبار آرام کوچکترین پسر سام. (10) مع‌هذا، در بررسی دقیق‌تر خاستگاه آرامی قبایل بنی‌اسرائیل و تأثیر عمیق فرهنگ و سنن آرامی بر آنان، حتی تا سده‌های متمادی پس از مهاجرت‌شان به سرزمین کنعان، آشکار است.
موطن اولیه آرامی‌ها نواحی شمال شرقی شبه‌جزیره عربستان است؛ سرزمینی که در هزاره سوم پیش از میلاد دولت‌های سومر (11) و اکد (12) در آن پدید شد و شهر تاریخی اور (13)، زادگاه ابراهیم، در آن قرار داشت.

Ziggurat TempleUr ، معبد شهر اور زادگاه ابراهيم

اور شهری است در منتهی الیه جنوبی رود فرات و شمال شرقی شبه‌جزیره عربستان؛ که در نیمه هزاره سوم پیش از میلاد در کناره فرات و حاشیه خلیج فارس واقع بود و جنوبی‌ترین شهر سومر به‌شمار می‌رفت. خرابه‌های اور موجود است؛ در 350 کیلومتری جنوب شرقی بغداد قرار دارد و امروزه، به علت دگرگونی‌های جغرافیایی، فاصله آن با ساحل خلیج فارس 255 کیلومتر است. این خرابه‌ها از سال 1853م. بارها و بارها مورد کاوش‌های جدی باستان شناسان قرار گرفته است. این کاوش‌ها نشان می‌دهد که شهر فوق از نیمه اول هزاره سوم پیش از میلاد در اوج رونق و شکوه خود قرار داشت و کانون گسترش اقتدار پادشاهان سومر بود. در حوالی سال 2360 پیش از میلاد، در زمان سارگون اول (شروم کین) (14)، در قلمرو دولت اکد قرار گرفت که نخستین دولت سامی به شمار می‌رود. از اواخر هزاره سوم، این شهر به مرکز پادشاهان اور (2060-1950) بدل شد که دامنه حکمرانی‌شان سراسر جنوب بین‌النهرین و بخش‌هایی از سرزمین عیلام (خوزستان) را فرا می‌گرفت. باستان شناسان تخمین می‌زنند که در اوایل هزاره دوم پیش از میلاد در شهر اور بیش از پانصدهزار نفر سکونت داشته‌اند. در این زمان، اور کانون اصلی پرستش خدای ماه (15) در منطقه بود. خرابه‌های معبد عظیم اور، که قدمت آن به حدود سال 2500 پیش از میلاد می‌رسد، بیان‌گر اهمیت و مرکزیت دینی این شهر در دوران فوق است. در اوایل هزاره دوم، دولت اور در زیر فشار عیلامی‌ها از شمال شرقی و قبایل کوچ‌نشین سامی آموری (16) از غرب (سوریه) فروپاشید و از این پس شهر اور در قلمرو دولت – شهرهای آموریان قرار گرفت. دو سده نخستین هزاره دوم پیش از میلاد، دوران رقابت و ستیز میان دولت – شهرهای آموری است تا سرانجام در سال 1792 یا 1728 حمورابی (17) به قدرت رسید و امپراتوری مقتدر بابل را پدید ساخت. (18) در اوایل هزاره دوم پیش از میلاد، درست در زمانی که دولت – شهرهای آموری در حال فروپاشی بود و از درون آن امپراتوری بابل سر برمی‌کشید، گروه‌های جمعیتی سامی، که آنان را به نام قبایل آرامی می‌شناسیم، به شمال و غرب مهاجرت کردند و در سرزمین سوریه و مناطق شمالی رود فرات مأوا گرفتند. در اکتشافات شهر باستانی مری (19)، از دولت – شهرهای آموری در جنوب بین‌النهرین، قریب به 20 هزار سند ارزشمند تاریخی به دست آمده که به بایگانی دربار این شهر کهن آموری تعلق داشته است. در این اسناد، که قدمت آن به حوالی سال1850 پیش از میلاد می‌رسد، از سرزمین شمالی رود فرات به عنوان «آرام – نهریم» (20) یاد شده است. این اسناد تشابه فرهنگ و زبان مردم آن زمان شهر مری را با عبرانی‌های نخستین نشان می‌دهد. (21)

Mari ، الواح شهر مری

در برخی از روایات «عهد عتیق»، خاندان ابراهیم گاه خود را آرامی می‌شمرند؛ و حتی یعقوب، بنیان‌گذار بنی‌اسرائیل، ابراهیم، نیای خویش را، «آرامی آواره» می‌خواند:
پس تو به حضور یهوه، خدای خود، اقرار کرده بگو پدر من آرامی آواره‌ای بود. و با عددی قلیل به مصر فرود شده در آنجا غربت پذیرفت. و در آنجا امتی بزرگ و عظیم و کثیر شد. (22)
به‌علاوه، خاندان ابراهیم با آرامی‌ها خویشاوند نزدیک‌اند. برادر ابراهیم، به نام ناحور (23)، پدربزرگ فردی به نام آرام (24) است (25)؛ اسحاق، پسر ابراهیم، از آرامی‌ها زن می‌گیرد (26) و همسر اول یعقوب نیز آرامی است. (27) نام منطقه «آرام – نهریم»، که در اسناد شهر مری به دست آمده، با نام خاندان «ناحور – آرام» منطبق است.
در حوالی نیمه هزاره دوم پیش از میلاد، آرامی‌ها در سرزمین‌های سوریه، بین‌النهرین، آشور و بابل استقرار داشتند. در طومار جنگ که در اکتشافات مهم سال 1947 در غارهای کناره «دریای مرده» (بحرالمیت) به دست آمد، مأوای آرامی‌ها در «ماوراء فرات» ذکر شده است. (28) از زمان کتیبه‌های تیگلت پیلسر اول (29)، شاه آشور (1116-1076پیش از میلاد)، داده‌های باستان‌شناسی درباره آرامی‌ها غنی است. تیگلت پیلسر می‌گوید در چهارمین سال سلطنتش آرامی‌ها را شکست داد و شش دهکده آنان را در جنوب شرقی فرات تصرف کرد. از اوایل هزاره اول پیش از میلاد، آرامی‌ها دولت‌های مستقل خود را در سرزمین سوریه و بین‌النهرین به پا کردند. در روایات «عهد عتیق» از این دولت‌های آرامی به کرّات نام برده شده است. (30)
آرامی‌ها فرهنگ و خطی پیشرفته داشتند که نقشی مهم در تطور زبان و فرهنگ بشری ایفا کرد. در سده‌های نخستین هزاره اول پیش از میلاد، زبان و خط آرامی رایج‌ترین زبان و خط در غرب قاره آسیا بود و برخی پژوهشگران برآنند که خط برهمی (31) در هند، که در حوالی سال 600پیش از میلاد پدید شد، به شکلی آشکار متأثر از خط آرامی است. (32)
در تقسیم‌بندی‌های جدید زبان‌شناسی، زبان آرامی را شاخه شمالی زبان‌های سامی، عربی را شاخه جنوبی، و زبان‌های عبری و فنیقی (کنعانی)‌ را شاخه غربی آن می‌دانند. (33) جایگاه زبان و به تبع آن فرهنگ آرامی بسیار بیش از این است و در واقع باید آن را “مادر” زبان‌های عربی و عبری به شمار آورد. توجه کنیم که از اوایل هزاره اول پیش از میلاد تا سده پنجم میلادی، زبان آرامی در شبه‌جزیره عربستان رواج کامل داشت و زبان تجاری و دیپلماتیک سراسر منطقه مهمی به شمار می‌رفت که از شرق مدیترانه تا بین‌النهرین و جنوب شبه‌جزیره عربستان گسترده است و کانون اصلی تمدن جهانی در آن عصر بود. (34) یهودیان نیز تا پیش از بازگشت از تبعید بابل، یعنی قریب به 1300 سال پس از استقرار در سرزمین کنعان، به زبان آرامی تکلم می‌کردند (35). تأثیر فرهنگ آرامی بر بنی‌اسرائیل فراتر از زبان است. در انقلاب ایلیاء نبی علیه اشرافیت بنی‌اسرائیل، چنان‌که خواهیم دید، آرامی‌ها، به‌ویژه طایفه رکابی، در تاریخ بنی‌اسرائیل جایگاهی تعیین‌کننده می‌یابند؛ و اینانند که سنن یکتاپرستی موسوی را در قبال تهاجم بعل پرستی فنیقی، در میان بنی‌اسرائیل احیاء می‌کنند.
از زمان اشغال دولت آرامی سوریه به وسیله امپراتوری آشور (732 پیش از میلاد) زبان و خط آرامی به زبان تجاری و دیپلماتیک این دولت بدل شد و پس از تصرف بابل به دست هخامنشیان (539 پیش از میلاد) به خط و زبان رسمی دولت هخامنشی نیز بدل گردید. (36) راز غلبه سریع زبان و خط عربی در ایران در دوران اسلامی را باید در این پیشینه طولانی جست.

ادامه دارد…

قسمت بعدی این مقاله

پی‌نوشت‌ها:
1.درباره زمان مهاجرت بنی‌اسرائیل از مصر به کنعان و دشواری‌های یافتن یک زمان دقیق برای آن بنگرید به:
H.H. Ben-Sasson[ed],A History of the Jewish People,USA:Harvard University Press,1976,pp.40-43
2.Rabbi Alan W.Miller,”Hebrews”,Americana,vol.14,p.40;Rephael Patai, “Jews”, ibid, vol.16,p.72
3.Merneptah
4.ویل دورانت، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، ع.پاشایی، امیرحسین آریان‌پور، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1365، ج1، ص352؛ Ben-Sasson,ibid,p.25
5.Ziusudra
6.Utnapishtim
7.Americana,vol.20,p.392
8.ابوالفضل رشیدالدین المیبدی، کشف الاسرار و عدة الابرار، تهران: امیرکبیر، 1361، ج4، ص 388.
9.Judaica,vol.12,pp.882-885
10.سفر پیدایش، 22/10.
11.Sumer
12.Akkad
13.Ur
14.Sargon(Sharrum-kin)
15.Sin
16.Amori
17.Hammurabi
18.Americana,vol.27,p.794;ibid,vol.3,pp.9-10
19.Mari
20.Aram-naharaim
21.Ben-Sasson,ibid,pp.37-39
22.سفر تثنیه، 5/26.
23.Nahor
24.Aram
25.سفر پیدایش، 22/22.
26.همان مأخذ، 20/25.
27.همان مأخذ، باب‌های 28-29.
28.Judaica,col.3,p.252
29.Tiglath-pileser
30.ibid,pp.255-256
31.Brahmi
32.Americana,vol.1,p.620
33.ibid,vol.2,p.168
34.ibid,p.152
35.Webster`s Third New International Dictionary,1986,p.109
36.Americana,vol.2,p.168

منبع: عبدالله شهبازی ؛ زرسالاران یهودی و پارسی استعمار بریتانیا و ایران، ج 1، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، چاپ دوم 1390.

تنها با یک کلیک به کانال تلگرام اندیشکده مطالعات یهود بپیوندیم:

تلگرام اندیشکده مطالعات یهود

همچنین ببینید

پیشینه کنعانی و ظهور دولت یهود

پیشینه کنعانی و ظهور دولت یهود

طبق اسطوره‌های یهودی، پس از داوود، پسرش سلیمان به سلطنت رسید. در زمان سلیمان دولت یهود به اوج شکوه خود رسید و به دولتی بزرگ بدل شد و سپس رو به انحطاط نهاد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پانزده − 4 =