ناجی سفیدپوست و زامبی نجیب: خوانشی استعاری از فیلم Warm Bodies

۱. توضیحاتی درباره داستان و نکات فنی فیلم Warm Bodies

فیلم «بدن‌های گرم» (Warm Bodies) فیلمی کمدی-رمانتیک و ترسناک به کارگردانی «جاناتان لوین» (Jonathan Levine) کارگردان یهودی است که بر اساس رمانی به همین نام اثر «آیزاک ماریون» (Isaac Marion) ساخته شده و در روز ۱ فوریه ۲۰۱۳ منتشر شد. فیلمی با هزینهٔ ساخت ۳۵ میلیون دلاری و فروشی بالغ بر ۱۱۷ میلیون دلار.

پوستر فیلم

داستان فیلم از دیدگاه «آر» (با بازی نیکلاس هولت – Nicholas Hoult)، یک زامبی نوجوان که تنها حرف اول نامش را به خاطر دارد، روایت می‌شود. او در دنیایی «پسا-آخرالزمانی» زندگی می‌کند که یک بیماری مرموز بخش بزرگی از بشریت را به زامبی تبدیل کرده است. آر به‌طور اتفاقی با «جولی» (با بازی ترزا پالمر – Teresa Palmer)، یک انسان زنده، آشنا می‌شود و با نجات او و پنهان‌کردنش در هواپیمای متروکه‌ای که در آن زندگی می‌کند، به‌تدریج و تحت تأثیر احساساتش نسبت به جولی، دوباره نشانه‌هایی از انسان‌بودن (مانند ضربان قلب) در او پدیدار می‌شود. این تغییر آر به زنجیره‌ای از اتفاقات دامن می‌زند که می‌تواند سرنوشت جهان را تغییر دهد.

از نظر فنی، فیلم به‌دلیل استفاده از «راوی اول شخص» (First-person narrative) و «صدای برون‌تصویر» (voice-over) برای شخصیت اصلی قابل توجه است که طنز خشک و نگاه ساده‌ اما عمیق او به وضعیتش، لحن منحصربه‌فردی به اثر بخشیده است. موسیقی متن فیلم هم که ترکیبی از تم‌های اورجینال و تراک‌های «ایندی راک» (indie rock) است، به فضاسازی عاشقانه و گاه طنزآمیز داستان کمک شایانی کرده است. جلوه‌های بصری و گریم زامبی‌ها به شکلی طراحی شده که هم ترسناک باشند و هم بتوان با شخصیت اصلی هم‌ذات‌پنداری کرد، که نقطه‌ی قوّت مهمّی محسوب می‌شود.

۲. نقدهای فرعی (فنی و محتوایی)

الف) نقاط قوت

* ایده‌ی نوآورانه: ارائه‌ی داستان عاشقانه از منظر یک زامبی، ایده‌ای تازه و جذاب در ژانر خود است.
* اجرا و بازیگری: نیکلاس هولت با بازی تنها با چهره و بدنش، توانایی بالایی در انتقال احساسات سردرگم و نوظهور «آر» نشان می‌دهد. بازی ترزا پالمر نیز به‌عنوان دختری قوی و مستقل متقاعدکننده است.
* تعادل لحن: فیلم موفق می‌شود بین لحن کمدی، رمانتیک، درام و ترسناک تعادل نسبتاً خوبی برقرار کند.

ب) نقاط ضعف

* کلیشه‌های رمانتیک: در برخی قسمت‌ها، فیلم به سمت کلیشه‌های قابل پیش‌بینی داستان‌های نوجوانانه سقوط می‌کند.
* پرداخت سطحی برخی شخصیت‌ها: شخصیت‌های فرعی مانند «نورا» (دوست جولی) و حتی «پری» (دوست‌پسر سابق جولی که توسط آر خورده شده) آن‌طور که باید توسعه داده نمی‌شوند و بیشتر در خدمت پیشبرد طرح اصلی هستند.
* قوانین نامشخص: قوانین دنیای فیلم درباره‌ی چگونگی دقیق «شفا»یافتن زامبی‌ها کمی مبهم و بیشتر بر پایه‌ی «معجزه عشق» استوار است که می‌تواند برای برخی بینندگان از نظر منطق درون‌فیلمی ضعف محسوب شود.

۳. نقد اصلی: تحلیل استعاری «شرق‌شناسی» و دوگانه‌سازی «غیرغربی»

هسته مرکزی نقد این یادداشت، نگاهی عمیق و قابل تأمل به لایه‌های پنهان ایدئولوژیک فیلم است. اگر فیلم را نه صرفاً یک کمدی-رمانتیک، بلکه به‌عنوان یک «متن فرهنگی» که ناخواسته بازتابنده‌ی «گفتمان‌های مسلّط سیاسی-فرهنگی» است تحلیل کنیم، به خوانش بسیار جالبی می‌رسیم.

الف) زامبی‌های «قابل اصلاح» یا همان شرقی‌های غرب‌زده!

شخصیت «آر» و زامبی‌های مانند او، که با نزدیک شدن به «انسان‌ها» (نماد غرب) و تقلید از رفتارهای‌شان (مانند رانندگی ماشین، گوش دادن به موسیقی، ایجاد رابطه‌ی عاطفی و…) به‌تدریج «شفا» می‌یابند، به‌وضوح می‌توانند نماد کشورها، فرهنگ‌ها یا گروه‌هایی از «تمدن غیرغربی» باشند که با شیفتگی نسبت به غرب، پروژه‌ی «مدرنیزاسیون» به سبک غربی را پذیرفته‌اند.

فیلم با لحنی دلسوزانه و امیدوارکننده این‌گونه القاء می‌کند که این گروه، اگرچه اکنون متفاوت و «عقب‌مانده» به‌نظر می‌رسند، اما پتانسیل هم‌راهی و هم‌شکلی با تمدن غربی را دارند.

پیام فیلم این است که «غرب» (انسان‌ها) باید با این گروه مدارا کند، به آن‌ها نزدیک شود، و با دادن «عشق» (امنیت، فناوری، فرهنگ مصرفی و…) آن‌ها را نجات داده و به جمع خود بیافزاید. این دقیقاً بازتولید گفتمان «بار سنگین مرد سفیدپوست» (The White Man’s Burden) است که خود را موظّف به متمدّن کردن «وحشی‌های نجیب» (Noble savage) می‌داند.

ب) استخوانی‌های «غیرقابل اصلاح» یا همان شرقی‌های بنیادگرا و ضدغرب

در مقابل، «استخوانی‌ها» (Bones) به‌عنوان «آنتاگونیست»(Antagonist)هایِ نهایی فیلم قرار می‌گیرند. آن‌ها زامبی‌هایی هستند که کاملاً از انسانیّت تهی شده‌اند و هیچ‌گونه ظرفیّتی برای بازگشت یا ارتباط ندارند. آن‌ها تنها با غریزه‌ی تخریب و کُشتن هرچه انسان است پیش می‌روند.

در این خوانش استعاری، استخوانی‌ها نماینده‌ی آن دسته از فرهنگ‌ها، ملّت‌ها یا جنبش‌های سیاسی-مذهبی هستند که به‌طور ذاتی در برابر ارزش‌های غربی و هژمونی غرب مقاومت می‌کنند. آن‌ها نه تنها غرب‌زده نیستند، بلکه در نگاه نژادپرستانه‌ی غربی هرگونه امکان گفت‌وگو یا همزیستی با آن‌ها منتفی است.

فیلم، هیچ داستان، نام یا گذشته‌ای برای آن‌ها قائل نمی‌شود؛ آن‌ها صرفاً یک «تهدید محض» هستند. در اینجاست که فیلم به‌وضوح پیامی دوگانه‌ساز را ترویج می‌کند: برخی از «دیگری‌ها» شایسته‌ی نجات و ادغام هستند (آن‌ها که «ما» را می‌پذیرند) و برخی دیگر ذاتاً شریر و قابل انهدام هستند (آن‌ها که «ما» را رد می‌کنند).

راه حل نهایی فیلم برای این گروه، نه گفت‌وگو یا درک، بلکه «نابودی فیزیکی کامل» است که در نبرد پایانی فیلم به‌وضوح به تصویر کشیده می‌شود!

جنگ بین «انسان‌ها و زامبی‌های متحد» با «استخوانی‌های غیرقابل درمان» که به نابودی استخوانی‌ها منجر شد!

۴. جمع‌بندی

فیلم «بدن‌های گرم» (Warm Bodies) در پوشش یک داستانِ «عاشقانه‌ی جذاب»، در واقع یک «اسطوره‌ی ایدئولوژیک» درباره‌ی نظم جهانی مطلوب غرب روایت می‌کند.

این اسطوره می‌گوید: جهان به دو اردوگاه تقسیم شده است؛ «ما» (غرب متمدن) و «آن‌ها» (غیرغرب غیرمتمدن). «آن‌ها» خود دو دسته هستند:
1. متحدان بالقوه‌ای که می‌توانند و باید با پذیرش ارزش‌های ما نجات یابند.
2. دشمنان ذاتی‌ای که هیچ راهی جز «حذف فیزیکی» آن‌ها وجود ندارد.

این نگاه، جهان را به شکل یک «دوگانگی ساده‌انگارانه» می‌بیند و هرگونه پیچیدگی، تاریخ استعمار، دلایل ریشه‌ای خشم و مقاومت، و حق موجودیت مستقل برای فرهنگ‌های دیگر را نادیده می‌گیرد.

در نهایت، فیلم اگرچه ظاهری «صلح‌طلبانه» و «انسان‌دوستانه» دارد، اما در «لایه‌ی زیرین»، گفتمانی را تقویت می‌کند که «خشونت سیستماتیک» علیه هرگونه «تفاوت» را توجیه و طبیعی می‌سازد.

نویسنده: کیوان عزتی
اندیشکده مطالعات یهود

««« پایان »»»

رنگ‌های به‌کار رفته در متن:

رنگ آبی ⇐ کلمات کلیدی.
رنگ بنفش ⇐ تیترهای اصلی.
رنگ نارنجی ⇐ تیترهای فرعی.
رنگ قرمز ⇐ لینک به خارج.

Warm Bodies – Warm Bodies

اندیشکده مطالعات یهود در پیام‌رسان‌ها:

… … …