نقد و بررسی سه‌گانه ارباب حلقه‌ها

نقد و بررسی سه‌گانه ارباب حلقه‌ها

سه‌گانه ارباب حلقه‌ها (The Lord of the Rings)، بر اساس رمان‌های «جان رونالد روئل تالکین» (جی. آر. آر. تالکین John Ronald Reuel Tolkien) و با کارگردانی «پیتر جکسون» (Peter Jackson)، ساخته شد. این سه‌گانه هفده جایزه اسکار را کسب کرد و توانست ده برابر بودجه سیصد میلیونی خود، در باجه بفروشد. [۱]

تمام قسمت‌های این سه‌گانه، جزو فیلم‌های برتر سایت آی‌ام‌دی‌بی (IMDB) بوده و در رده‌ی بیست فیلم برتر جهان از دید مخاطبین شناخته می‌شوند. [۲]

پوستر سه‌گانه ارباب حلقه‌ها

پوستر سه‌گانه ارباب حلقه‌ها

کتاب ارباب حلقه‌ها نیز از پرفروش‌ترین کتاب‌های جهان بوده و حداقل به ۳۸ زبان ترجمه شده است. تالکین در این کتاب زبان‌هایی را در جهان تخیلی خودش ابداع کرده است. [۳]

برخی از چاپ‌های کتاب

کتاب‌های ارباب حلقه‌ها

ترجمه کتاب‌های ارباب حلقه‌ها

جلد کتاب‌های ارباب حلقه‌ها

ارباب حلقه‌ها در ابتدای هزاره جدید، که فیلم‌های آخرالزمانی هالیوود شروع به جوشش کرد، توانست مخاطبین دین‌دار جهان را نیز جذب خود کند. چرا که تالکین در اثر فاخر خود، با استفاده از تعالیم انسانی و فطری همچون مهربانی، هدایت، الهام، عالَم غیب، جدال خیر و شرّ و خصوصاً استفاده از مضامین مسیحی، یک اثر دینی نوشته است.

شفا دادن، زنده شدن مردگان، انسان‌های پاک و قدسی، نوید به زندگی پس از مرگ، جنگیدن در راه دفاع از حق، وسوسه‌های شیطانی، امید و مواردی دیگر. اما برای رسیدن به بافت فکری و ایدئولوژیک اثر، بایستی از این کلیات که در مکاتب مختلف وجود دارد، گذر کرده و نگاه عمیق‌تری داشته باشیم.

تالکین مسیحی کاتولیک بود.

جی آر آر تالکین نویسنده ارباب حلقه‌ها

«جی. آر. آر. تالکین» نویسنده‌ی «ارباب حلقه‌ها» در سنین مختلف

تالکین درباره‌ی اثر خود می‌نویسد:

ارباب حلقه‌ها، پایه‌ی مسیحی دارد، در نگارش اولیه ناخودآگاه و در بازبینی اثر، خودآگاه مسیحی است. [۴]

از طرفی، عده‌ای معتقدند اثر تالکین یک اثر نئوپاگانی و مشرکانه است. چرا که از اساطیر مختلف مشرکانه مثل دسته‌بندی موجودات به انسان و اِلف (Elf) و دورف (Dwarf) که در اساطیر نورس (اسکاندیناوی) موجود است، بهره برده. [۵]

انسان و الف و دورف در فیلم ارباب حلقه‌ها

از چپ به راست: نمونه‌ای از یک انسان، الف و دورف در سه‌گانه ارباب حلقه‌ها

حتی برخی پژوهش‌گرانِ ضدِ ادیان ابراهیمی و از اعضای مشرکین جدید، سعی بر مصادره‌ی اثر تالکین به نفع خود داشته و شواهد قابل تأملی نیز ارائه می‌دهند.

جدیداً نئوپاگان‌ها به سمت تحقیق درباره‌ی تالکین رفته‌اند. [۶] بعضی هم اثر تالکین را مشرکانه با بعضی اقتباس‌های دینی می‌دانند. [۷]

برخی از پژوهشگران نیز معتقدند:

قهرمانان حماسی قرون وسطایی مثل آراگورن و قهرمانان ساده‌ی خیالی مثل هابیت‌ها، در مجموع، یک اثرِ با ریشه‌ی مسیحی و در ظاهر، پاگانی را ساخته است. [۸]

پیتر جکسون نیز در فیلم علی‌رغم بعضی تغییرات، سعی کرده بر رمان وفادار باشد و تقریباً همان جهان رمان را، تصویری کرده است.

پیتر جکسون کارگردان سه‌گانه ارباب حلقه‌ها

پیتر جکسون

در ادامه، به بررسی مؤلفه‌های مختلف مسیحی و پاگانی (مشرکانه) ارباب حلقه‌ها خواهیم پرداخت.

۱. بررسی جهان آردا (Arda)

تالکین در جهان تخیّلی خود، موجودات مختلفی را قرار داده است. اِلف‌ها، اِنت‌ها (Ent درختان سخنگو در ارباب حلقه‌ها)، دورف‌ها (به معنای کوتوله)، اورک‌ها، گابلین‌ها، هابیت‌ها و ایستارها، موجوداتی هستند که در سرزمین میانه، جایی که اتفاقات ارباب حلقه‌ها آن‌جا رخ می‌دهد، دیده می‌شوند.

سرزمین میانه و جهان ارباب حلقه‌ها و تطبیق آن بر تاریخ تمدن غربی

جهان ارباب حلقه‌ها و تطبیق آن بر تاریخ تمدن غربی

در جهانی که تالکین آن را تخیّل کرده، یک خدای واحد وجود دارد که «اِرو ایلوواتار» [۹] نام دارد. ارو (Eru) در زبانی که تالکین وضع کرده، یعنی آن موجود یگانه و ایلوواتار (Ilúvatar) یعنی پدر همه یا خدای خدایان. ارو ایلوواتار آینورها را خلق کرد [۱۰] که مجموعه‌ای از والارها و دستیار والار، مایارها است. ارو ایلوواتار با یک نغمه‌ی مقدس و کمک آینور، تمام جهان هستی را خلق کرد.

ارو ایلوواتار خدا در دنیای ارباب حلقه‌ها

از طرفی الف‌ها و انسان‌ها مخلوق مستقیم و مستقل ارو ایلوواتار و دورف‌ها و گیاهان با مشارکت وی خلق می‌شوند. لذا الف‌ها و انسان‌ها برای ارو، ویژه بوده و فرزندان وی شناخته می‌شوند. [۱۱]

ملکور (Melkor) نیز از والارها بود، اما سعی کرد در نغمه‌ی خلقت اعوجاج وارد کند و غرور و خودخواهی را در این نغمه وارد ساخت. شخصیت ملکور شباهت زیادی با ابلیس دارد. [۱۲]

بعضی از مایارها که والارهای درجه پایین‌تر هستند، به زمین فرستاده شده تا با هیبت جسمانی فانی، در اتفاقات روی زمین مؤثر باشند و دخالت کنند. البته نباید جریانی راه بندازند و مستقیماً رهبری کنند. این مایارها جادوگران یا ایستاری هستند که شامل پنج نفر در رنگ‌های آبی (آلاتار و پالاندو که در فیلم‌ها نبودند)، قهوه‌ای (که راداگاست در هابیت است)، خاکستری (گاندولف یا گندالف) و سفید (سارومان) است.

پالاندو، راداگاست، گاندولف، آلاتار، سارومان ایستاری‌ها در ارباب حلقه‌ها

ایستاری‌ها از راست به چپ: پالاندو، راداگاست، گاندولف، آلاتار، سارومان.

لذا گاندولف در دیدار با گالادریل، لرد الراند و سارومان در هابیت، عنوان می‌کند که من فقط یک هُل کوچک دادم و این جریان بازگشت به سرزمین اربور را من راه نیانداختم.

تالکین گفته است که ایستاری‌ها دقیقاً نمایان‌گر اَنجِلوس یونانی، یعنی پیامبر، هستند. [۱۳] پس در جهان ارباب حلقه‌ها، خالق یگانه و موجوداتی شبه‌فرشته که در امر خلقت مشارکت دارند، وجود دارد.

برخی برداشت کرده‌اند که این نظام خلقت، برگرفته از مکاتب مشرکانه است. [۱۴] اما این برداشت صحیح نیست. چرا که خداوند در امر خلقت، گاهی با واسطه امر خود را پیش می‌برد و همیشه مستقیماً مداخله نمی‌کند. هرچند در نگاه توحیدی، هر موجودی هر کمالی که دارد، وابسته به خداوند است؛ اما در نگاه ظاهری، می‌توان گفت فلان فرشته جان انسان را می‌گیرد و درواقع، امر الهی از دریچه‌ی وجود فرشته جریان می‌یابد.

پس در خلقت نیز همین مسأله می‌تواند جریان پیدا کند و نگاه تالکین به هیچ‌وجه همچون پانتئون خدایان و نگاه اسطوره‌ای، نیست.

البته باید دقت داشت که در نگاه توحیدی، هر موجودی وابسته به خداوند و نیازمند به او در تمام ابعاد وجودی خود است. فرشتگان نیز همچون باقی مخلوقات مستقل نبوده و چیزی از خود ندارند و صرفاً واسطه هستند. خداوند بی‌نهایت است و هرچه هرچیزی دارد، لحظه به لحظه از خداوند دریافت می‌کند و مستقل و جدای از خدا نیست.

اگر تالکین طوری ایلوواتار (Ilúvatar) را ترسیم کند که همچون «خدای ساعت‌ساز»، پس از خلق به کناری می‌رود، آن‌گاه نگاهی مشرکانه خواهد داشت.

پیتر جکسون برخلاف تالکین، اِلف‌ها را موجوداتی قدسی و روحانی ترسیم کرده است. همراهی موسیقی خاص معنوی و سلتیک، با قاب‌های نورانی و جذاب از الف‌ها، باعث شده است برخلاف نگاه تالکین، الف‌ها در ارباب حلقه‌ها بسیار متعالی به نظر برسند. [۱۵] تا جایی که در ارباب حلقه‌ها، الف‌ها همچون فرشتگانی پاک، حامی حق در مقابل باطل بوده و تصویر منفی‌ای،‌ برخلاف فیلم هابیت که از مرکوود و الف‌های خودخواه نیز قاب می‌بندد، وجود ندارد.

الف‌های پیتر جکسون در ارباب حلقه‌ها

اِلف‌های پیتر جکسون در ارباب حلقه‌ها بیشتر شبیه اِلف‌های مقدس در نقاشی‌های قرون نوزدهم تا بیستم هستند تا شبیه الف‌های قرون وسطایی تالکین!

در تحلیل فیلم ارباب حلقه‌ها، مطالب این بخش بسیار کارآمد است و می‌توان با این اطلاعات، به نقش گاندولف، الف‌ها، انسان‌ها و سایرون (سائورون Sauron)، بهتر پی برد.

همچنین تالکین برای نوشتن ارباب حلقه‌ها، در کنار آثار ادبی مختلف و بعضی وقایع تاریخی، از اسطوره‌های اروپایی متعددی استفاده کرده است که در ادامه به تفصیل به آن‌ها خواهیم پرداخت.

۲. اقتباس‌های اسطوره‌ای، تاریخی و ادبی تالکین

الف. بعضی اقتباس‌های ادبی

تالکین از متون شکسپیر استفاده‌های متعددی داشته است. مثلاً مکبث توسط انسان‌های عادی کشته نمی‌شود و کسی که به شکل غیرطبیعی به‌دنیا آمده، وی را می‌کشد. همچون پادشاه جادوگر نازگول‌ها که هیچ مردی نمی‌تواند وی را بکشد و توسط یک هابیت و یک زن، کشته می‌شود. [۱۶]

«حلقه یگانه» (One Ring) در فیلم، شباهت زیادی با «حلقه ژیگس» (Ring of Gyges) دارد. در «جمهور» افلاطون، مسأله‌ای اخلاقی بر سر حلقه ژیگِس مطرح می‌شود؛ چرا که هر کس این حلقه را بر دست کند، نامرئی شده و می‌تواند از قانون فرار کند. در ارباب حلقه‌ها نیز حلقه باعث نامرئی شدن فرودو و البته سیطره‌ی شیاطین بر وی می‌شود.

اسطوره یهودی حلقه قدرت در هابیت و ارباب حلقه‌ها

«ژیگِس» (پادشاه لیدیه) حلقه را در یک پرتگاه عمیق پیدا می‌کند؛ بیلبو نیز در فیلم حلقه را در قعر غار می‌یابد. البته حلقه به‌جز اسمیگل، نمی‌تواند دیگران را گمراه کند و برخلاف ژیگس، باعث رسیدن وی به یک پادشاهی نامشروع، نمی‌شود. [۱۷]

در میراث مسیحی-یهودی، «حلقه سلیمان» خیلی پر رنگ نیست و در کتاب مقدس اسمی از این حلقه به میان نیامده است. در فیلم نیز از این حلقه اقتباسی دیده نمی‌شود.

این امتحان اخلاقی برای آراگورن، گالادریل و گاندولف نیز پیش می‌آید و همه سربلند بیرون می‌آیند. بارومیر هم هرچند گرفتار شده، در ادامه پشیمان شده و در راه دفاع از هابیت‌ها کشته می‌شود.

گالوم شخصیتی شبیه به گاگول، پیرزن خمیده‌ی کتاب «معادن پادشاه سلیمان» (King Solomon’s Mines) دارد. [۱۸]

گالوم در سه‌گانه ارباب حلقه‌ها

گالوم

شباهت گالوم ارباب حلقه‌ها به گاگول پیر زن قد خمیده کتاب معادن پادشاه سلیمان

گاگول، پیرزن قدخمیده‌ی کتاب معادن پادشاه سلیمان

ب. بعضی اقتباس‌های تاریخی

* پرچم‌ها، اشعار، زبان و برخی دیگر از مؤلفه‌های قرون وسطایی نیز در فیلم دیده می‌شود. [۱۹]

* «میناس تیریث» (پایتخت فرمانروایی جنوبی نومنوریان و جایگاه خاندان آناریون) با «روم» مقایسه شده است. دشمنان کارتاژی‌ها در جنوب که فیل‌سوارند با «لشکر هرادریم» شبیه است. شهرهای با دیوار سنگی در روم نیز بوده است و معماری داخلی میناس تیریث شبیه به باسیلیکای سن ویتاله (Basilica of San Vitale) است. [۲۰]

* نبرد هلمز دیپ و دفاع گیملی و آراگورن بر روی پل، شبیه به «نبرد هوراتیوس» و دفاع وی بر روی پل است. [۲۱]

* آراگورن شبیه به «پادشاه آرتور»، گاندولف شبیه به «مرلین» و «شمشیر نارسیل» نیز همان «اکسکالیبور» (Excalibur) است. [۲۲]

شمشیر نارسیل در ارباب حلقه‌ها

شمشیر نارسیل در سه‌گانه ارباب حلقه‌ها

شمشیر نارسیل

* شباهت فیل یا ماموت‌های هرادریم با فیل‌های پیروس از اپیروس در حمله‌ی به روم باستان نیز قابل توجه است. [۲۳]

ج. بعضی اقتباس‌های اسطوره‌ای

عده‌ای «چشم سایرون» را شبیه به چشم شیطانی «بیلور» (Balor) دانسته‌اند، که وسط پیشانی وی بود و می‌توانست با آن، تمام یک لشکر را نابود کند. [۲۴]

چشم بالور یا بیلور شبیه چشم سائورون در ارباب حلقه‌ها

یک نقاشی از چشم بالور (بیلور)

چشم سائورون یا سایرون در ارباب حلقه‌ها

چشم سائورون (سایرون)

گفته شده است بیلور موجودی شیطانی، غول‌آسا و تک چشم است که وقتی تمام پلک‌های وی برداشته می‌شود، همه‌ی اطراف را به آتش می‌کشد. [۲۵] بیلور پادشاه موجودات شیطانی به نام «فومویر» (فوموریان یا فوم‌هوراها Fomorians) بود که هیبت زشت و کریهی داشتند. شبیه به سایرون که پادشاه موردور و اورک‌هاست. [۲۶]

* بعضی از پژوهشگران، جنگ پایانی‌ای که ممکن است به کشته شدن همه بیانجامد را شبیه «رگناروک» (Ragnarök) در اساطیر نورس دانسته و شجاعت شمالی‌ها (روهان) را نیز اقتباسی از جنگاوری نورس‌ها می‌دانند. [۲۷]

* همچنین گفته شده این‌که پس از جنگ نهایی، الف‌ها می‌روند و سرزمین میانه را به انسان‌ها می‌سپارند، اشاره به رگناروک و نابودی خدایان دارد که البته برداشت دقیقی نیست. [۲۸]

* همچنین عده‌ای معتقدند ریوندل و لوثلورین از جهان غیبی سِلتیک‌ها اقتباس شده است. [۲۹]

* وارگ‌ها و ترول‌ها که در ارباب حلقه‌ها و هابیت وجود دارند، موجودات افسانه‌ای از نورس هستند. [۳۰]

* دورف‌ها برگرفته از «کوتوله‌های نورث» که آهنگر بودند و شبیه به یهودیان قرون وسطی هستند. [۳۱]

* گاندولف شبیه به «اودین» (Odin)، با عصا و لباسی مندرس در حال پرسه زدن در سرزمین‌های مختلف است. تالکین نیز گفته است که شخصیت گاندولف به نوعی شبیه اودین است. [۳۲]

اودین خدای خدایان نورس و شباهت وی با گاندولف در ارباب حلقه‌ها

نقاشی «اودین» خدای خدایان نورس و شباهت جالب وی با «گاندولف»

* اودین با گرگ‌هایش معروف بوده و کلاغ‌ها، چشمان وی هستند. همچون سارومان که با وارگ‌ها به همراهان حلقه حمله کرده و با کلاغ‌ها، این گروه را رصد می‌کند. [۳۳]

* نام گاندالف از همین نام در بین نورس‌ها که از دو بخش «گاندر» به معنی چوب جادو و «اِلفر» به معنی اِلف (همان موجودات گوش‌تیز) گرفته شده است. [۳۴]

* مسأله‌ی «حلقه جادویی» و «شمشیر شکسته» در اساطیر نورس وجود دارد. در ارباب حلقه‌ها نیز شمشیر شکسته‌ی نارسیل و حلقه‌ی یگانه، از عناصر مهم داستان هستند. [۳۵]

* آنیمیسم (Animism) یا جاندارانگاری حیوانات، گیاهان و اشیاء در ارباب حلقه‌ها دیده می‌شود. اِنت‌ها و قیامشان، حیوانات صاحب خرد، مثل عقاب‌های گواهیر و رَداگاست که طبق ادعای بعضی، نام یکی از خدایان مشرکانه‌ی اسلاوی است. [۳۶]

البته «روح‌انگاری» برای تمام موجودات جهان، نگاهی دقیق در حیطه‌ی هستی‌شناسی است. در قرآن کریم خداوند متعال می‌فرماید: هیچ چیزی نیست مگر این‌که همراه با ستایش، تسبیح او می‌گوید، ولی شما تسبیح آن‌ها را نمی‌فهمید. [اسراء : ۴۴] یعنی تمام موجودات مرتبه‌ای از فهم و درک را دارند و به برکت همین فهم، می‌توانند ادراک داشته باشند.

پس آنیمیسم به معنایی که گفته شد، یک اعتقاد مشرکانه نیست، بلکه نگاهی باطنی به موجودات جهان است و تضادی با اعتقادات صحیح، ندارد.

جمع‌بندی بخش اول

تا بدین‌جا بعضی از اقتباس‌های تاریخی، ادبی و اسطوره‌ای ارباب حلقه‌ها را بررسی کردیم‌. موارد بیشتری نیز وجود دارد که در منابع ذکر شده، می‌توان پیگیری نمود. [۳۷]

به‌عنوان جمع‌بندی می‌توان گفت که تالکین در کنار آثار ادبی پیش از خود، کاملاً از اساطیر مختلف اروپایی و تاریخ غرب نیز بهره برده است. پس ادعای نئوپاگان‌ها درباره‌ی تأثیرپذیری تالکین از مکاتب مشرکانه، اشتباه نیست. اما این‌که تمام اثر را، یکپارچه شرک‌آلود ببینیم، خطایی بزرگ است.

در ادامه به بررسی عناصر دینی و مسیحی ارباب حلقه‌ها، خواهیم پرداخت.

ادامه دارد…

قسمت بعدی این مقاله

اندیشکده مطالعات یهود

پی‌نوشت‌ها:

[۱] https://en.wikipedia.org/wiki/The_Lord_of_the_Rings_(film_series)
[۲] https://m.imdb.com/chart/top/

[۳] به‌عنوان نمونه، زبان سیندارین یکی از زبان‌های وضع شده توسط تالکین است.

https://en.wikipedia.org/wiki/Sindarin

[۴] https://en.wikipedia.org/wiki/Christianity_in_Middle-earth

[۵] برای شواهد بیشتر بنگرید به:

https://www.ericbarger.com/lotr.c.c.2.htm

[۶] https://sacredsandwich.com/2020/04/26/the-sad-truth-of-tolkien-spirituality/
[۷] https://medium.com/belover/no-tolkiens-the-lord-of-the-rings-isn-t-christian-a7d3b34b7677
[۸] Tolkien’s Work: Is it Christian or Pagan? A Proposal for a “Synthetic” Approach, by Claudio A. Testi, pp. 24-29.
[۹] https://en.wikipedia.org/wiki/Cosmology_of_Tolkien%27s_legendarium#Ontology
[۱۰] https://en.wikipedia.org/wiki/Ainur_in_Middle-earth
[۱۱] https://en.wikipedia.org/wiki/Cosmology_of_Tolkien%27s_legendarium#Ontology
[۱۲] https://en.wikipedia.org/wiki/Morgoth
[۱۳] https://en.wikipedia.org/wiki/Christianity_in_Middle-earth
[۱۴] https://en.wikipedia.org/wiki/Paganism_in_Middle-earth
[۱۵] https://en.wikipedia.org/wiki/Tolkien_and_the_Celtic
[۱۶] https://en.wikipedia.org/wiki/Shakespeare%27s_influence_on_Tolkien
[۱۷] https://en.wikipedia.org/wiki/Tolkien_and_the_classical_world
[۱۸] https://en.wikipedia.org/wiki/Tolkien%27s_modern_sources
[۱۹] https://en.wikipedia.org/wiki/Tolkien_and_the_medieval
[۲۰] https://en.wikipedia.org/wiki/Basilica_of_San_Vitale
https://en.wikipedia.org/wiki/Tolkien_and_the_classical_world
[۲۱] https://en.wikipedia.org/wiki/Tolkien_and_the_classical_world
[۲۲] https://en.wikipedia.org/wiki/Tolkien_and_the_Celtic
[۲۳] https://en.wikipedia.org/wiki/Pyrrhus_of_Epirus
[۲۴] https://en.wikipedia.org/wiki/Sauron
[۲۵] https://en.wikipedia.org/wiki/Balor
[۲۶] https://en.wikipedia.org/wiki/Tolkien_and_the_Celtic
[۲۷] https://en.wikipedia.org/wiki/Paganism_in_Middle-earth
[۲۸] https://en.wikipedia.org/wiki/Ragnar%C3%B6k
[۲۹] https://en.wikipedia.org/wiki/Celtic_Otherworld
[۳۰] https://en.wikipedia.org/wiki/Tolkien_and_the_Norse
[۳۱] https://en.wikipedia.org/wiki/Dwarves_in_Middle-earth
[۳۲] https://en.wikipedia.org/wiki/Paganism_in_Middle-earth
[۳۳] https://en.wikipedia.org/wiki/Tolkien_and_the_Norse
[۳۴] https://en.wikipedia.org/wiki/Tolkien_and_the_Norse
[۳۵] https://en.wikipedia.org/wiki/Tolkien_and_the_Norse
[۳۶] https://en.wikipedia.org/wiki/Paganism_in_Middle-earth

[۳۷] به‌عنوان نمونه، برای شناخت نمادها و پرچم‌ها در ارباب حلقه‌ها بنگرید به:

https://en.wikipedia.org/wiki/Heraldry_of_Middle-earth

««« پایان »»»

آشنایی با رنگ‌های به‌کار رفته در مقاله‌ی فوق:

رنگ آبی ⇐ کلمات کلیدی.
رنگ بنفش ⇐ تیترهای اصلی.
رنگ نارنجی ⇐ تیترهای فرعی.
رنگ سبز ⇐ ترجمه آیات قرآن.
رنگ قرمز ⇐ لینک به خارج.
رنگ قهوه‌ای ⇐ نقل‌قول.

اندیشکده مطالعات یهود در پیام‌رسان‌ها:

پیام رسان ایتا پیام رسان بله پیام رسان سروش پیام رسان روبیکا

همچنین ببینید

منجی ماتریکس، حافظ مردم برگزیده زایان

منجی ماتریکس، حافظ مردم برگزیده زایان

در ماتریکس، تنها مأمنی که برای انسان‌ها باقی مانده، شهر «زایان» است. کوه صهیون یا زایان، در آخرالزمان مسیحی و یهودی، محوریّت دارد و جنگ آخرالزمانی در آنجا اتفاق می‌افتد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

1 × 1 =